Objaśnienia do lekcji 6 - Czas na składnię
Część I - Zdanie pojedyńcze.

(Zbiór wiadomości objętych podstawą programową klasy IV I V)

Co to jest składnia?
Składnia to dział gramatyki zajmujący się funkcją wyrazów w zdaniu, budową i układem zdań.
  1. Główne części zdania to podmiot i orzeczenie . Tworzą one w zdaniu związek główny.
  2. Podmiot nazywa wykonawcę czynnności i jest wyrażony najczęściej rzeczownikiem w mianowniku.
  3. Orzeczenie nazywa czynność, którą wykonuje podmiot i jest najczęściej wyrażony czasownikiem w formie osobowej.

    Ania często ogląda francuskie filmy.
    Ania (kto? co?) - podmiot
    ogląda (co robi?) - orzeczenie


  4. Drugorzędne części zdania to:
    - przydawka
    - dopełnienie
    - okolicznik

  5. Przydawka określa rzeczownik. Może być wyrażana różnymi częściami mowy, np. rzeczownikiem, przymiotnikiem, liczebnikiem.
    Oto kilka przykładów przydawek i pytań, na które odpowiadają:

    - dobry - jaki? (przyjaciel)
    - czwarty - który? (w kolejce)
    - mój - czyj? (samochód)
    - siedem - ile? (lat)
    - ptaka - czego? (ogon)
    - z drewna - z czego? (budka)

  6. Dopełnienie to część zdania, która określa czasownik, więc najczęściej należy do grupy orzeczenia.
    Dopełnieniem jest najczęściej rzeczownik lub wyrażenie przyimkowe.
    Ta część zdania odpowiada na pytania przypadków, oprócz mianownika
    i wołacza. Oto kilka przykładów dopełnień i pytań, na które odpowiadają:

    - śniadanie - co? (przygotuję)
    - sukience - czemu? (przygląda się)
    - latarki - czego? (zapomniał)
    - z Markiem- z kim? (pójdę)
    - instruktora kogo? (słuchaj)


  7. Okolicznik określa czasownik w zdaniu, należy więc najczęściej do grupy orzeczenia i informuje o różnych cechach i okolicznościach wykonywania czynności, np.

    - o sposobie - (czyta) jak? uważnie
    - o miejscu - (jedzie) gdzie? do Londynu
    - o czasie - (wrócę) kiedy? wieczorem
    - o przyczynie -(zaniemówił) z jakiego powodu? z wrażenia